Leuven telt verschillende tuinwijken: rustige buurten met veel groen, gebouwd rond de jaren 50. Hun gelijkaardige architectuur geeft de wijken een herkenbaar karakter en leverde hen een erfgoedstatus op. Die gelijkenis betekent vandaag ook dat veel woningen voor dezelfde renovatie- en energievraagstukken staan. En daarin schuilt een kans. Want door samen actie te ondernemen, kan een hele wijk in één beweging klaargemaakt worden voor de toekomst. Dat vraagt betrokken bewoners. Met dit doorbraakproject binnen het Leuvens Klimaatcontract onderzoekt stad Leuven hoe zo’n collectieve aanpak kan werken.

In Ter Elst gaat stad Leuven na of intensieve buurtparticipatie de weg kan effenen naar een klimaatwijk. Samen met bewoners, en met eerdere ondersteuning van een team rond Endeavour, wordt gezocht naar oplossingen die haalbaar zijn voor de mensen die er wonen.

“Deze wijk ademt rust en groen,” vertelt Hugo Grauls. “En dat terwijl we op een steenworp van het centrum wonen. Mijn vrouw is hier opgegroeid en heeft hier praktisch haar hele leven gewoond. De keuze om hier te komen wonen was snel gemaakt.”

Hugo woont al veertig jaar in Ter Elst. Hij kent de buurt, de mensen en de uitdagingen. Vanuit die betrokkenheid engageerde hij zich in het wijkteam Energie, een groep bewoners die samen nadenkt over hoe de wijk sterker en toekomstbestendig kan worden. Daarnaast brengt Hugo waardevolle ervaring mee uit zijn rol als bestuurder bij energiecoöperatie ECoOB, waar hij al jaren bezig is met sociale en lokale energie-oplossingen.

Samen nadenken, samen beslissen

In Ter Elst gingen vijf wijkteams aan de slag, elk rond een eigen thema, zoals ontmoeten of straten, pleinen en tuinen. Het wijkteam Energie kwam het voorbije jaar meerdere keren samen om te verkennen wat mogelijk is, en vooral hoe de buurt dat samen kan aanpakken.

“Als je samen actie onderneemt, gaan er deuren open die anders gesloten blijven,” zegt Hugo. “Individueel bots je snel op grenzen. Maar als je je verenigt, word je plots interessant voor partijen die zich anders niet richten op particulieren.”

De groep onderzocht verschillende pistes: zonnepanelen, een mogelijke wijkbatterij, en manieren om lokaal opgewekte stroom en warmte te delen. Het uitgangspunt was telkens hetzelfde: hoe kunnen we kosten delen, risico’s spreiden en tegelijk meer zekerheid creëren voor iedereen?

Sterker staan door je te organiseren

Een van de ideeën die naar voren kwam, is het oprichten van een vzw van buurtbewoners, een beetje vergelijkbaar met een vereniging van mede-eigenaars (VME) voor een appartementsgebouw. Zo’n structuur maakt het mogelijk om samen studies te laten uitvoeren en expertise in te schakelen.

“Een organisatie zoals een energiecoöperatie werkt liever met een vzw van buurtbewoners dan met tientallen individuele gezinnen, omdat de schaal anders te klein is", legt Hugo uit. “ECoOB beschikt over een schat aan kennis en informatie en kan eerlijk advies geven op het niveau van de hele wijk, los van commerciële belangen. Daarna kan ook de verdere ontzorging volgen: offertes opvragen, opties vergelijken en de juiste partners evalueren en selecteren. Altijd met de bewoners aan het stuur.”

"Als je samen actie onderneemt, gaan er deuren open die anders gesloten blijven. Als je je verenigt, word je plots interessant voor partijen die zich anders niet richten op particulieren."

Een concreet voorbeeld dat onderzocht wordt, is een samenwerking met het woonzorgcentrum Populierenhof, aan de rand van de tuinwijk. “Als zij hun dak volledig zouden benutten voor zonnepanelen, zouden  ze meer stroom produceren dan ze zelf nodig hebben,” zegt Hugo. “Die overschot kan dan lokaal gedeeld worden met buurtbewoners in Ter Elst, aan een stabiel en gunstig tarief. Zo investeren we niet alleen in de buurt, maar maken we onze energievoorziening ook autonomer.”

De uitdagingen

Collectief werken is niet vanzelfsprekend. Iedereen die ooit deel uitmaakte van een VME kent de uitdagingen: trage beslissingen, uiteenlopende belangen en soms weinig animo. Ook in Ter Elst leeft er koudwatervrees.

“Sommige oudere bewoners willen geen grote investeringen meer doen in een woning die ze misschien binnenkort verkopen,” zegt Hugo. “Jongere eigenaars zoeken soms liever hun eigen weg. En dan zijn er nog vragen over eigendom: als je samen investeert in iets als een wijkbatterij, hoe verdeel je dat dan? Dat zijn logische vragen, al had ik toch graag meer engagement gezien in de buurt. Het aantal bewoners dat uiteindelijk zijn handtekening zet, blijft voorlopig beperkt.”

Omdat zulke structuren nog niet ingebed zijn in onze maatschappij, vraagt het tijd om vertrouwen op te bouwen. Daarom koos het wijkteam bewust voor een eerste actie met een lage instap.

Groepsaankoop

Extra isoleren helpt om energie te besparen en om woningen voor te bereiden op bijvoorbeeld een warmtepomp of een warmtenet. Omdat er bij het vernieuwen van de isolatie rond warmteleidingen vaak ook asbest aanwezig is, ontstond binnen de groep het idee voor een eerste groepsaankoop voor de veilige verwijdering van asbesthoudende buisisolatie. Een eenmalige, laagdrempelige actie, begeleid door vzw Morgenbouwers (het vroegere Dialoog vzw). De buurtbewoners die willen deelnemen, tekenen in op de gezamenlijke offerte. Morgenbouwers zorgt daarna voor het selecteren van een betrouwbare uitvoerder en volgt de werken op. Na afloop is alles netjes en veilig afgerond.

“Het is een haalbare eerste stap,” zegt Hugo. “Je bent erna van het probleem af, en tegelijk ervaar je wat zo’n samenwerking inhoudt. Ik denk echt dat dit helpt om de geesten te laten rijpen voor een volgende stap, zoals het oprichten van een vzw voor de wijk, waarmee dan andere samenaankopen kunnen worden georganiseerd voor bijvoorbeeld daken, muren en vloeren.”

Die aanpak past binnen een bredere visie: laten zien dat samenwerken voordelen heeft, en dat je er niet alleen voor staat.

De meerwaarde van samen investeren

De voordelen van samen actie ondernemen zijn tastbaar. Niet elk gezin moet alles zelf uitzoeken. Door samen te werken kunnen studie- en voorbereidende taken gedeeld worden, wat zowel kosten als tijd bespaart. Tegelijk houden bewoners meer grip op hun energieprijs en op de keuzes die gemaakt worden.

“Je investeert bovendien lokaal,” benadrukt Hugo. “Als je zonnepanelen legt of mee investeert in een wijkbatterij, verdwijnt je geld niet naar grote buitenlandse spelers, maar blijft het in de buurt. Dat verhoogt onze energie-autonomie en onze veerkracht. In een onzekere wereld is dat geen overbodige luxe.”

Het is ook een vooruitziende manier om risico’s te beperken: door samen te werken spreid je risico’s en zorg je voor meer stabiliteit op lange termijn.

Warmte: kansen en drempels

Naast elektriciteit werd ook gekeken naar oplossingen voor warmte. Het wijkteam onderzocht waar warmtenetten mogelijk zijn, maar botste daarbij op technische en juridische drempels.

“Een interessante piste is samenwerking met MPC Terbank, een organisatie die kinderen en jongeren met een beperking ondersteunt,” zegt Hugo. “Zij willen een diepteboring uitvoeren om warmte uit de ondergrond te halen voor hun gebouwen. Als ook woningen uit de buurt daarop kunnen aansluiten, ontstaat een gedeeld warmtenet, met lagere kosten en meer impact.”

“Helaas zitten we hier in een waterwinningsgebied,” vervolgt hij. “Daardoor mag er maar tot 75 meter diep geboord worden, wat waarschijnlijk niet volstaat. Nu wachten we op duidelijkheid. Het toont aan dat niet alles kan, maar ook dat het loont om kansen te verkennen.”

Een buurt in verandering

“Ik zie de buurt ook veranderen,” zegt Hugo. “Organisaties als imec en Gasthuisberg, waar Leuven terecht trots op mag zijn, trekken internationale, hoogopgeleide medewerkers aan. Dat brengt kapitaalkrachtige mensen naar de buurt, die er graag wonen, maar niet altijd een lange historische band hebben met de wijk en haar bewoners.”

“Als je zonnepanelen legt of mee investeert in een wijkbatterij, verdwijnt je geld niet naar grote buitenlandse spelers, maar blijft het in de buurt."

“De maatschappij wordt sowieso individueler,” stelt Hugo. “Net daarom geloof ik zo sterk in dit traject. Collectieve actie kan een tegengewicht bieden. Ze versnelt slimme oplossingen, verdeelt kosten en verantwoordelijkheid, en versterkt het vertrouwen tussen buren.”

Soms is een duwtje genoeg

Het initiatief van de stad en deondersteuning van Endeavour speelden een cruciale rol in het traject. Zij zorgden voor de praktische organisatie: een lokaal, vaste momenten om af te spreken, een whatsappgroepje en een duidelijke structuur.

“Het lijkt weinig,” zegt Hugo, “maar zonder die duw komt zoiets zelden van de grond. De bewoners doen het inhoudelijke werk, maar iemand moet het kader bieden. Ik ben nu zelf op zoek naar hoe we dat duwtje kunnen blijven geven.” Ook de stad volgt dit traject verder op via het Klimaathuis, de renovatiecoach en verschillende betrokken diensten.

Ter Elst toont dat de klimaatomslag niet abstract hoeft te zijn. Ze gebeurt in straten en tuinen, in gesprekken tussen buren, en in kleine stappen die samen een groot verschil maken. Door te pionieren en vooruit te kijken, maakt de wijk zich klaar voor de toekomst: sterker, weerbaarder en met meer vertrouwen.